KHÁI QUÁT VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 8/1945-HẾT TK XX

KHÁI QUÁT VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ CMT8/1945 ĐẾN HẾT TK XX

I. KHÁI QUÁT VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ CMT8 1945 -1975

1.Vài nét về hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hoá

-           Đường lối lãnh đạo của Đảng CS đã góp phần tạo nên nền VH thống nhất về khuynh hướng tư tưởng và tạo ra thế hệ “Nhà văn-Chiến sỹ”. Hai cuộc chiến tranh chống Pháp và Mỹ, cuộc sống xây dựng CNXH ở MB tác động sâu sắc đến đời sống vật chất tinh thần và văn học nghệ thuật.

-           Điều kiện giao lưu với nước ngoài còn hạn chế

2.Quá trình phát triển và những thành tựu chủ yếu

a/ Chặng đường từ năm 1945-1954: Đất nước bước vào kỷ nguyên độc lập tự do. VH tập trung ca ngợi Tổ Quốc và quần chúng CM, phản ảnh không khí vui sướng của nhân dân khi đất nước giành được độc lập.( Vui bất tận-Tố Hữu; Ngọn quốc kỳ-Xuân Diệu…). Các nhà văn chiến sĩ  gắn bó và phản ảnh chân thực cuộc KCCP, khám phá sức mạnh,  phẩm chất cao đẹp của nhân dân, thể hiện niềm tự hào dân tộc, lòng yêu nước nồng nàn và niềm tin vào tương lai tất thắng

+ Truyện - kí : mở đầu cho văn xuôi kháng chiến. Ví dụ: “Đôi mắt”(Nam Cao), “Xung kích” (Nguyễn Đình Thi), “Làng”(Kim Lân), “Truyện Tây Bắc”(Tô Hoài)…

+ Thơ ca : Ca ngợi cuộc kháng chiến và con người VN, bày tỏ tình yêu quê hương, đất nước, lòng căm thù giặc, chứa chan chất trữ tình và có tính chân thực với nhiều xu hướng khác nhau.Tiêu biểu là: “Việt Bắc”-Tố Hữu;“Đất nước”-Nguyễn Đình Thi;“Tây Tiến”-Quang Dũng…

+ Kịch: phản ảnh hiện thực CM và KC ( Bắc Sơn-Nguyễn Huy Tưởng….)

b . Chặng đường từ năm 1955 – 1964: Miền Bắc xây dựng CNXH và đấu tranh thống nhất đất nước. VH phản ảnh hình ảnh người lao động, ca ngợi sự đổi thay của đất nước, bày tỏ tình cảm sâu nặng với Miền Nam bằng cảm hứng lãng mạn tràn đầy niềm vui và niềm lạc quan tin tưởng

+ Văn xuôi phát triển mạnh, mở rộng nhiều đề tài : ca ngợi chủ nghĩa anh hùng, tinh thần bất khuất và những hi sinh gian khổ của con người trong chiến tranh (“Đất nước đứng lên”-Nguyên Ngọc), đề tài cuộc sống trước CMT8 với tầm nhìn và sức khái quát mới (“Vợ nhặt”- Kim Lân).Nhiều tác phẩm viết về sự đổi đời của con người, có giá trị nhân văn sâu sắc (“Mùa lạc”-Nguyễn Khải)...

+ Thơ ca phát triển mạnh mẽ, ca ngợi con người mới, cuộc sống mới, sự hồi sinh của đất nước và nỗi đau chia cắt 2 miền Nam-Bắc…(“Gió lộng” - Tố Hữu, “Riêng chung” - Xuân Diệu, “Ánh sáng và phù sa” - Chế Lan Viên)…

+ Kịch nói phát triển đáng kể (“Một Đảng viên”-Học Phi, “Chị Nhàn”-Đào Hồng Cẩm)…

 c . Chặng đường 1965 – 1975: Viết về cuộc KCCM, ca ngợi tinh thần yêu nước và chủ nghĩa anh hùng CM.

+ Văn xuôi : phản ảnh cuộc sống chiến đấu và lao động của dân tộc, ca ngợi con người Việt Nam anh dũng, kiên cường. Nhiều tác phẩm giàu chất lý tưởng, chất hiện thực, mang đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn ( “Rừng Xà-nu” – Nguyễn Trung Thành; “Những đứa con trong gia đình” – Nguyễn Thi; “Sống như Anh”-Trần Đình Vân, “Hòn đất”-Anh Đức, “Mảnh trăng cuối rừng”-Nguyễn Minh Châu)…

+ Thơ ca : khám phá sức mạnh của con người Việt Nam , nhận thức và đề cao sứ mệnh lịch sử. Thơ có khuynh hướng mở rộng và đào sâu chất hiện thực, có sức khái quát, suy tưởng, chính luận (“Ra trận” và “Máu và hoa”-Tố Hữu, “Dáng đứng Việt Nam”-Lê Anh Xuân.”Mặt đường khát vọng-Nguyễn Khoa Điềm…).

+ Kịch: “Đại đội trưởng của tôi”-Đào Hồng Cẩm…

+ Lý luận phê bình VH: xuất hiện nhiều tác giả như Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Xuân Diệu, Chế Lan Viên…

Nhận xét thành tựu  VH 1945-1975 :

Vị trí: VHVN 1945-1975 đã thực hiện xuất sắc nhiệm vụ lịch sử, cổ vũ tinh thần chiến đấu của nhân dân, là tiếng kèn xung trận, xứng đáng đứng vào hàng ngũ tiên phong  chống đế quốc.

Nội dung: VHVN 1945-1975 nêu cao truyền thống yêu nước và chủ nghĩa anh hùng, ca ngợi nhân dân anh hùng, tạo được nền văn học chiến đấu có sức cổ vũ lớn lao. Đồng thời VH giai đoạn này cũng nêu cao truyền thống nhân đạo, hướng về nhân dân lao động, phát hiện vẻ đẹp tâm hồn của người lao động với nhiều phẩm chất tốt đẹp mới.

Nghệ thuật: Các thể loại thơ, truyện, tùy bút, phê bình văn học, kịch…. phát triển tương đối toàn diện. Thơ trữ tình và truyện ngắn đạt được nhiều thành tựu nghệ thuật hơn cả.Ở thể loại nào cũng có những tác phẩm rất hay.

Hạn chế:

-Nhiều tác phẩm thể hiện con người và cuộc sống đơn giản, phiến diện, công thức.

-Yêu cầu về phẩm chất nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn chưa được phát huy mạnh mẽ.

d. Văn học vùng  địch tạm chiếm

- Có nhiều xu hướng văn học tiêu cực, phản động, đồi truỵ nhưng cũng có xu hướng văn học tiến bộ, yêu nước và Cách Mạng nhằm phủ định chế độ bất công tàn bạo, lên án bọn cướp nước và bán nước, thức tỉnh lòng yêu nước và ý thức dân tộc, cổ vũ nhân dân xuống đường đấu tranh…

- Một số tác phẩm có nội dung lành mạnh viết về hiện thực và đời sống văn hoá, phong tục có giá trị nghệ thuật cao như “ Hương rừng Cà Mau”-Sơn Nam, “ Thương nhớ mười hai”-Vũ Bằng…       

3. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN của VHVN 1945-1975

a. Văn học VN 1945-1975 chủ yếu vận động theo hướng cách mạng hoá, gắn bó sâu sắc với vận mệnh chung của đất nước

- Vì dân tộc ta phải kháng chiến chống Pháp, Mỹ lại vừa xây dựng XHCN. Do đó, “ Văn hoá nghệ thuật cũng là một mặt trận”, nhà văn là chiến sỹ, tác phẩm là vũ khí chiến đấu.

- Nền văn học theo sát nhiệm vụ của đất nước: bảo vệ đất nước, giải phóng Miền Nam, thống nhất đất nước, xây dựng CNXH

b. Nền văn học hướng về đại chúng

- Đại chúng vừa là đối tượng phản ảnh và đối tượng phục vụ của văn học . Nhà văn dùng ngôn ngữ của nhân dân, tìm nguồn cảm hứng sáng tác từ nhân dân, hình thành quan niệm “Đất nước của Nhân dân”

- Quan tâm đến đời sống của người lao động nghèo, bị áp bức trong xã hội cũ ;đúc kết, miêu tả được nhiều giá trị cao đẹp của nhân dân lao động với tính nhân dân và nội dung nhân đạo mới.

c. Nền VH chủ yếu mang đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

* Khuynh hướng sử thi:  Phản ảnh những vấn đề cơ bản, có ý nghĩa sống còn của đất nước, những sự kiện có ý nghĩa lich sử, nêu cao chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng

- Đề tài đề cập đến những vấn đề trọng đại của dân tộc (kháng chiến chống Pháp, Mỹ, xây dựng XHCN…).

- Nhân vật  tiêu biểu cho lý tưởng chung của dân tộc, gắn bó với số phận đất nước, có những phẩm chất tốt đẹp của dân tộc (yêu nước, căm thù giặc, sẵn sàng hi sinh vì đất nước…), được khám phá chủ yếu trên phương diện trách nhiệm, nghĩa vụ công dân.

- Giọng điệu ngợi ca, trang trọng, tráng lệ, hào hùng. VHVN có tầm bao quát của lịch sử, dân tộc và thời đại.

* Cảm hứng lãng mạn:

- Dù cuộc kháng chiến có khó khăn và hy sinh nhưng lòng vẫn tràn đầy mơ ước hướng tới tương lai.

- Nhiều tác phẩm ca ngợi chiến thắng, ca ngợi con người Việt Nam, đề cao lý tưởng, luôn lạc quan tin tưởng vào tương lai tươi sáng của dân tộc.

- Khẳng định phương diện lý tưởng của cuộc sống mới và vẻ đẹp của con người mới

  Do đó VHVN giai đoạn này  góp phần nâng đỡ con người vượt qua thử thách, hướng tới ngày chiến thắng.

II. VHVN TỪ 1975 ĐẾN HẾT TK XX

1. Hoàn cảnh lịch sử, xã hội và văn hoá

- Đất nước thống nhất, đối diện với những thử thách mới

- Từ 1986  diễn ra công cuộc đổi mới, chuyển sang kinh tế thị trường.

- Có điều kiện tiếp xúc với nhiều nền VH trên thế giới

2. Những chuyển biến và một số thành tựu ban đầu

- Thơ không tạo được sự hấp dẫn như trước, thể loại trường ca nở rộ “Những người đi tới biển”-Thanh Thảo, “Đường tới thành phố”-Hữu Thỉnh… Những tập thơ được chú ý:”Tự hát”-Xuân Quỳnh, “Sự mất ngủ của lửa”- Nguyễn Quang Thiều…

- Văn xuôi khởi sắc hơn Thơ: có sự đổi mới cách viết về chiến tranh, cách tiếp cận hiện thực đời sống , VD: “ Đứng trước biển”-Nguyễn Mạnh Tuấn,“Cha và con và…” -Nguyễn Khải, “Mùa lá rụng trong vườn”-Ma Văn Kháng, “Bến quê”,Chiếc thuyền ngoài xa”-Nguyễn Minh Châu…

- Ký cũng phát triển : “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”-Hoàng Phủ Ngọc Tường…

- Kịch phát triển mạnh mẽ, gây dược tiếng vang như “Tôi và chúng ta”, “Hồn Trương Ba da hàng thịt”-Lưu Quang Vũ…

3. Đặc điểm VHVN sau 1975

- VHVN sau 1975 vận động theo khuynh hướng dân chủ hoá, mang tính nhân bản, nhân văn sâu sắc.

- VHVN sau 1975 có nhiều tìm tòi đổi mới về nghệ thuật, đa dạng về đề tài, chủ đề, phong phú mới mẻ hơn về thủ pháp nghệ thuật, đề cao cá tính sáng tạo của nhà văn, đổi mới cách nhìn nhận con người và hiện thực.

- VH có tính hướng nội, quan tâm đến số phận cá nhân trong những hoàn cảnh phức tạp, đời thường.
----------------------------